Ο θρίαμβος του ’21 απαλλαγμένος από τον ρομαντισμό

Έτος εθνικής ανασκόπησης μπορεί να χαρακτηριστεί το 2021 με τη συμπλήρωση των 200 ετών από το ξέσπασμα της επανάστασης που δημιούργησε το σύγχρονο ελληνικό κράτος. Τις ιστορικές αναδρομές ωστόσο θολώνουν εθνικές μυθολογίες, επιστημονικές προκαταλήψεις ή διακρατικά μίση που παρεισφρέουν στις κρίσεις μας για τα περασμένα και στο δημόσιο λόγο. Για το λόγο αυτό βιβλία όπως το Η φλόγα της ελευθερίας του Ντέιβιντ Μπρούερ, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη και πραγματεύεται σε 500 σελίδες τα γεγονότα μεταξύ 1821-1833, έρχονται να καλύψουν σημαντικά κενά που αφήνει η σχολική αλλά και η …τηλεοπτική προσέγγιση της ιστορίας.

Το ερώτημα πώς νομιμοποιείται ένας Βρετανός να γράφει για τις πιο ελληνικές στιγμές στην ιστορία είναι φυσικά θεμιτό. Ο συγγραφέας ωστόσο διαθέτει σημαντικές ακαδημαϊκές περγαμηνές που πιστοποιούν την ελληνομάθειά του, καθώς έχει τον τίτλο του ομότιμου καθηγητή Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, όπου σπούδασε κλασική φιλολογία και ιστορία, δηλαδή αρχαία Ελληνικά και Λατινικά. Επιπλέον, οι κρίσεις που διατυπώνει στο βιβλίο του για το γλωσσικό ζήτημα και το ρόλο που έπαιξε αυτό στην ιδεολογία του αγώνα και τον «φωτισμό του γένους» πριν αυτό ξεσηκωθεί, φανερώνουν ότι κατανοεί άριστα τα σύνορα μεταξύ αρχαΐζουσας, καθαρεύουσας και δημοτικής, ο χειρισμός των οποίων πρόσθεσε αρκετές δυσκολίες κατά την κατασκευή της νέας εθνικής ταυτότητας. Τέλος, η αποστασιοποίηση του συγγραφέα από τις εγχώριες αντιπαραθέσεις μεταξύ των ιστορικών και των σχολών τους, προσφέρει μια νέα σκοπιά, θεωρητικά ουδέτερη.

Φυσικά, η Βρετανία δεν υπήρξε μια ουδέτερη χώρα στην υπόθεση της ελληνικής εθνικής χειραφέτησης. Αντιθέτως ήταν η πρωταγωνίστρια μεγάλη δύναμη της εποχής, που έθεσε υπό την κηδεμονία της ουσιαστικά τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα έναντι των Οθωμανών, με οικονομικά αλλά και πολεμικά μέσα. Σε κάποιες πλευρές της αφήγησης ο Μπρούερ αναλαμβάνει να αποκαταστήσει ιστορικά την αγγλική φήμη, έναντι κυρίως των πρώιμων Γάλλων ιστορικών της Επανάστασης που διαπνέονταν από ένα ρομαντικό πνεύμα. Αν εξαιρέσει κανείς αυτή την – φανερή σε κάθε περίπτωση – προκατάληψη, η στάση του συγγραφέα έχει μια αυστηρή ακαδημαϊκή νηφαλιότητα και αμεροληψία. Μάλιστα, η πρόσβασή του σε μια σειρά από βρετανικές πηγές, μας δίνει μεταξύ άλλων δύο πολύ αποκαλυπτικά και αναλυτικά κεφάλαια για τα δύο αγγλικά δάνεια της ανεξαρτησίας, γραμμένα με μια ιδιαίτερα αυστηρή ματιά για τους συμπατριώτες του.

Από τις πρώτες όμως κιόλας σελίδες της, Η φλόγα της ελευθερίας ξεκαθαρίζει τη θέση της έναντι δύο εθνικών μύθων, με σεβασμό πάντως για το θρησκευτικό τους υπόβαθρο και σημασία: Την Αγία Λαύρα και την υποτιθέμενη έναρξη της επανάστασης από εκεί στις 25 Μαρτίου, αλλά και το «κρυφό σχολειό». Η μεθοδικότητα της εξέτασης των δύο αυτών περιπτώσεων στο φως των γεγονότων, αλλά και η ευγένεια με την οποία εξηγεί την καθιέρωσή τους στη σύγχρονη Ελλάδα ως περίπου θέσφατα, φανερώνει έναν συγγραφέα που έχει πλησιάσει πολύ την ελληνική ιδιοσυγκρασία και έχει κάθε στιγμή στο μυαλό του ότι θα κριθεί αυστηρά από τους Έλληνες αναγνώστες.

Ο Ντέιβιντ Μπρούερ παραχώρησε το 2019 μια ενδιαφέρουσα συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη και την ιστοσελίδα Διάστιχο, όπου μεταξύ άλλων μίλησε και για το έργο του Η Φλόγα της Ελευθερίας, το οποίο κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 2001 στα Αγγλικά και μεταφράστηκε στα Ελληνικά το 2004, σε μια εξαντλημένη σήμερα έκδοση. Αναφέρει εκεί:

Συνειδητοποίησα ότι ο πόλεμος της ανεξαρτησίας ήταν ένα γεγονός καθοριστικό για τη χώρα. Υπήρχαν εξαιρετικά βιβλία για κάποιες πλευρές του πολέμου, όμως ελάχιστα είχαν γραφτεί τον 20ό αιώνα στα Αγγλικά που να αναφέρονται στην ανα- μέτρηση που έλαβε χώρα, οπότε σκέφτηκα ότι θα μπορούσε να γραφτεί ένα βιβλίο σχετικό. Για ένα διάστημα επισκέφτηκα τις περισσότερες τοποθεσίες, όπου συνέβησαν οι πιο σημαντικές συγκρούσεις. Ανακάλυψα ότι για να γράψεις καλά για κάθε συμβάν, ήταν απαραίτητο να εξετάσεις τον χώρο όπου συνέβη. Αυτό που μου κίνησε το ενδιαφέρον ήταν τα εμπόδια που έθεσαν στους Έλληνες οι τοπικές διαμάχες και οι πολιτικές αντιπαλότητες, κι ακόμα έπρεπε να βρω πώς χρηματοδοτήθηκε ο πόλεμος των Ελλήνων. Αφιέρωσα δυο κεφάλαια στον χρυσό που στάλθηκε από το Λονδίνο. Η υπόλοιπη βοήθεια προς τους Έλληνες αφορούσε το κίνημα του φιλελληνισμού, το οποίο αναπτύχθηκε σε μεγάλο βαθμό λόγω του λόρδου Βύρωνα, και η στρατιωτική υποστήριξη. Η υπόθεση ήταν πολύ πιο περίπλοκη από την παραδοσιακή σύλληψη της σύγκρουσης των μοναχικών Ελλήνων με τους Τούρκους καταπιεστές.

Η Φλόγα της ελευθερίας είναι μια πολεμική μονογραφία βασισμένη σε μια εξαντλητική έρευνα των πηγών, αίσθηση της γεωγραφίας και συνείδηση του νεοελληνικού κοινωνικού ανάγλυφου κατά τον 19ο αιώνα. Μια αφήγηση που κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον σε κάθε σελίδα, γεγονός που πρέπει να πιστωθεί και στη μεταφράστρια Τιτίνα Σπερελάκη. Μια ιστορία που αναδεικνύει με νηφάλιο τρόπο το μεγαλείο αλλά και τις αντιφάσεις στη γέννηση ενός έθνους.